Eijsbroek of Eysbroek?

 
 

Genealogie 2


Geschiedenis van (de naam) Eij(y)sbroe(c)k 

Wie heeft wel eens gehoord van "Broek in Waterland", een drassig land of laaggelegen  grasland; en ook bekend is "Broek op Langendijk", beide liggen  in Noord-Holland. 
De naam Eijsbroek komt vrijwel zeker uit het rivierengebied richting het gebied stroomafwaarts van Keulen, toendertijd aangeduid als 'Ceulsland', Ceulse land of in't Ceulsland, soms ook wel met een K geschreven.
Het Ceulse land was (ook toen al) een stukje 'Duitse land', een belangrijk gebied uit handels-oogpunt in de nabijheid van belangrijke vaarwegen naar de zeehavens in Rotterdam o.a.
Waarom vandaar?
Omdat bij het huwelijkse document van de oudst bekende stamvader Hendri(c)k Y(e)sbroeck werd vermeld dat hij afkomstig was van 'Ceulsland'
Ter plekke van de Waal/Rijn steekt deze Duitse streek diep Nederland in bij Nijmegen, zodat aldaar in het Gelderse gebied veel personen voorkwamen die afzakten langs en met de rivier naar 'de Nederlanden'.
In het Gelderse archief werd dan ook het volgende gevonden:
 
Criminele rechtspraak: 
15 Johannes Stroecke, 21 jr., geb. te Angenendt (tussen Herfsen en Krefelt in 't Ceulse Land).
Al vagebonderende uit Duitsland naar't Ambt gekomen, en plegen van diefstallen van kleding en linnengoed Horssen en Bergharen.
Strenge geseling, brandmerking en verbanning voor 't leven.
Sententie: 20-12-1728. 1728 5. 

Het bovenstaande geeft dan ook een eerste beeld waar deze streek zich ongeveer heeft bevonden.

In een zestal andere genealogische gegevens werden nog meer Ceulsland(en) gevonden als gebied van geboorte en als postgebied.
De naam is al sinds lange tijd in onbruik geraakt en is vrijwel nergens meer terug te vinden.
Navraag bij een aantal archieven en instellingen leverden 0 resultaat op!


Er zijn nog wel meer "Broeken": Broek (Friesland), Broek (Limburg), Het Broek: Noord-Brabant, nog 3 plaatsjes Broek in Vlaams Limburg en 2 in Vlaams-Brabant. 
Zelfs in ons Limburg liggen Putbroek, Witbroek en Broekhuizen.
In een boekje over "Voor en familienamen in Nederland" van R.A. Ebeling is wel het één en ander te vinden en meest waarschijnlijk valt de naam Eijsbroek onder het kopje "herkomstnamen".
Dat zijn de familienamen die  iemands oorspronkelijk geografische komaf omschrijven. 
De herkomst uit een bepaalde, identificeerbare plaats, regio, provincie, windstreek. 
Uit een bepaald land of volk, van nabij een rivier of van een eiland.
De voorstelling van reizen, zich verplaatsen, verhuizen, immigreren, tijdelijk verblijven is dus duidelijk met het ontstaan van dit soort familienamen verbonden.

In Huizinga’s boekwerk van 1955 over de herkomst van Nederlandse en Vlaamse familienamen (in de categorie "Namen die behoren tot die groep afkomstig van bodemgesteldheid”) vindt men Eijsbroek (met Ey kwam niet voor). 
Toch werd de naam rond 1700 soms ook met de (E)Y-variant geschreven die toen ook de IJ/EI-klank verwoordde.
Er wordt uitleg gegeven over wat een “Broek” is: een laag, drassig land, ingedijkt of bedijkt groenland langs rivieren, dat ’s winters onder water loopt.
(In het Engels is een “brook” een beek.)
De broek-namen zijn weer combinaties van uiteenlopende soort. 
Voorzover kan worden aangenomen dat ze gecombineerd zijn met een mansnaam, is deze achtergevoegd. 
Voor andere combinaties (zoals Eijsbroek) wordt naar de volgende noot verwezen: het voorvoegsel “Eijs is afkomstig van de mansnaam Eisse
Wat betekent dit nu?
Dat er een zekere Eisse is geweest die ergens in een “broek”-land of streek woonde en zich voorstelde of genoemd werd als Eisse van of uit het/een “broek”. 
Hoe zou dat gegaan zijn?
Eisse
kreeg kinderen en de naamsgeving ging een steeds belanrijker rol spelen. 
Om aan te geven dat een zoon van hem was, noemde hij hem bijv. Pieter van Eisse uit het broek.
Eisse veranderde (niet bekend hoe en waarom) in Eijs en broek kwam daaraan vast. 
Dus Pieter Eijsbroek(zoon Pieter van Eisse uit het broek(streek))
Wat uit het werk van Huizinga blijkt is, dat er geen naam is opgenomen die oorspronkelijk als Eysbroek genoteerd staat. 
We mogen er vanuit gaan dat het gebruik van deze "Y" dezelfde betekenis dient te hebben als de "IJ"
Dit was ook op te maken uit een twintigtal familieadvertenties die bij het ARA/CBG in Den Haag ingekeken konden worden en waarin dezelfde Eijsbroeken op verschillende wijze werden geannonceerd, zowel met een "IJ" als met een "Y".  
Edoch, in de geschreven aangiftes van de burgerlijke stand gaat het altijd om de IJ met stipjes. 
Resumerend: Als een EIJ/Ysbroek zijn "FAMILIENAAM"  op de  meest oorspronkelijke wijze wil schrijven dan zou hij de "IJ" de voorkeur moeten geven.

Aanvullende informatie: 

(zie ook onderaan de pagina "Meertens Instituut").

De grote Van Dale elfde uitgave 1984,

Y
1. 25ste letter van ons alfabet, alleen in "vreemde" woorden gebruikelijk, waarin zij uitgesproken wordt als i of j, als ei alleen in de betekenis 3., en in samenstelling daarmee, zoals y-as.
Het is een misverstand de y gelijk te stellen met de ij, zoals in alfabetische rangschikkingen vaak gebeurt (en in alfabetische naamlijsten op praktische gronden misschien te rechtvaardigen is): 
de ij behoort beschouwd te worden als i + j; de y is de Griekse vocaal v); 
2. de gezamenlijke namen of woorden in een adres of woordenboek, kaartsysteem, enz., die met een y beginnen; 
3. (stelkundig) de tweede onbekende grootheid; 4. Y, Rom.cijfer voor 150; Y, 150.000.y'tje,o.(-s).

Prisma Voornamen:
Eise, Aaize, Aeisso, Aizo, Ayzo, Eisinus (dr.), Eiske, Eiso, Eisse, Eisso,, Eyso, Eyzo;
oostfriesland Aiso, Aisso;
m. Aisje, Aiske, Eisje, Eiske, Eiskje;
vr. friese naamvormen, die op -o ook gronings - Eenstammige verkorting en vleivorm van germaanse namen met agi.-, egi- 'zwaard' (zie eg-), vgl. Stark 85: Eizo=Egizo en zie Age, Eige, Eike;
ook is mogelijk verkorting uit een naam waarvan het eerste lid het equivalent is van got.agis 'schrik' (zie eis).

EIS-, is-, ijs- a)'Vrees, schrik, verschrikking'; gothisch agis 'vrees, schrik'; west germaans "agis- 'verschrikking';

egislik - eiselijc - iselijc - ijselijk - eislik = verschrikkelijk.

Toch wel een zeer aparte historische achternaam met een geheimzinnige oorsprong!!  

Homepage Onderzoek Databanken Publicaties Actueel

e-mail

ij-y

In de Nederlandse Familienamen Databank is uit practisch oogpunt geen onderscheid gemaakt tussen naamvormen met ij en y. De namen De Bruijn en De Bruyn zijn in één lemma ondergebracht.
In taalkundig opzicht is dit overigens niet onterecht: de y in De Bruyn is immers geen i-grec, maar een ij zonder puntjes die in feite hetzelfde letterteken is als de ij met puntjes.
In de meeste Nederlandse namen met een y betreft het deze puntloze ij, een relict dat in ons alfabet weliswaar de vorm van
de Griekse y heeft aangenomen, maar zondermeer met de ij gelijkgesteld kan worden.
In moderne spelling zouden beide grafemen in combinatie met een andere klinker inmiddels door een enkele i zijn vervangen: De Bruijn > De Bruin.

In wezen bestaat het typisch Nederlandse letterteken uit twee letters.
Het is ontstaan uit ii = een lange i, die later ter verduidelijking als ij werd geschreven en nog later als tweeklank ij (ei) werd uitgesproken.
Van de 16de tot de 18de eeuw, toen het schrift nog geenszins genormaliseerd was, werd de ij vaak zonder punten geschreven.
Hetzelfde letterteken werd gebruikt als variant van de i (yemant, cleyn).
In lopend schrift ging daardoor het onderscheid tussen i, ij met en y zonder punten verloren.
De verwarring is nog vergroot omdat in het alfabet aan de ij, die strikt genomen als i + j behoort te worden behandeld, de plaats vóór de z werd toegewezen, terwijl in andere talen daar de y (i-grec) is geplaatst.
Deze Griekse y (upsilon) is in feite een andere letter die het Nederlands in leenwoorden tot zich heeft gekregen.